Aan de vooravond van Internationale Vrouwendag opende het Museum voor Schone Kunsten (MSK) in Gent ‘Onvergetelijk – vrouwelijke kunstenaars van Antwerpen tot Amsterdam van 1600 tot 1750 — een tentoonstelling die de kunstgeschiedenis een flinke update geeft.
Meer dan 40 straffe vrouwen uit de 17de eeuw stappen uit de schaduw, recht de spotlights in. Want in de 17de eeuw waren vrouwelijke kunstenaars succesvol in de Lage Landen, zo blijkt uit tal van documenten. En toch kennen we ze niet. Zijn ze verdwenen in de plooien van de geschiedenis?
Met de expo ‘Onvergetelijk’ wil curator Frederica Van Dam daar iets aan doen. ‘Zelfs de heel goede vrouwelijke kunstenaars zijn door de eeuwen heen onzichtbaar geworden,’ zegt ze stellig.
Maria Sibylla Merian, Brilkaaiman en onechte koraalslang. 1719. National Museum of Woman in the Arts.Washington, DC.
In totaal kan je in het museum 143 werken ontdekken van 43 vrouwelijke kunstenaars. Veel komen uit privécollecties en nogal wat uit de Verenigde Staten. Daar deden de Vlaamse Primitieven het goed. Bovendien is de expo een samenwerking met het National Museum of Women in the Arts (NMWA) in Washington D.C. Het museum is een privé-initiatief opgericht in 1981 door kunstverzamelaars Wilhelmina en Wallace F. Holladay. Hun doel is om vrouwelijke kunstenaars het daglicht te gunnen. De expo ‘Vrouwelijke kunstenaars in de Lage Landen’ was er te zien in 2025 en nu dus in het MSK. Maar op beide locaties wordt een eigen verhaal verteld en zullen deels andere werken te zien zijn.
Er is heel veel te zien zowel schilderijen, kantwerk, papierknipkunst als glasgravures te zien. Dat waren de disciplines waren vrouwen actief in waren maar in de 19de eeuw werd het onderscheid gemaakt tussen schone kunsten en toegepaste kunsten. Zo verdwenen de andere toegepaste kunsten uit beeld en de vrouwen meteen ook.
Heel wat namen waren mij onbekend : Judith Leijster, Clara Peeters, Rachel Ruysch, Alida Withoos, Maria Sibylla Merian, Maria Faydherbe. Michaelina Wautier kende ik dan weer wel. Nochtans waren deze vrouwen in hu tijd gevierd, ze kregen veel lof en konden ook leven van hun kunst. Michaelina Wautier uit Mons had zelfs succes als hofschilder. Volgens kenners was ze even goed als haar tijdgenoot Antoon Van Dyck. Zij leefde volledig voor haar kunst, ze bleef ongehuwd en leefde samen met haar broer.
Een vrouw in de 17de eeuw had niet veel rechten. Hun voornaamste bestemming was huisvrouw worden en liefst veel kinderen krijgen. Vrouwen waren ook niet bekwaam om te handelen en volgden het pad van hun man. Als vrouwen verdienden aan de verkoop van hun werk dan werden de opbrengsten op de naam van hun echtgenoot gezet. MSK werkt met een opvallende campagne in het straatbeeld. Affiches met scherpe statements als ‘Zij schilderde, hij signeerde’ en “De oude meesters waren ook vrouwen.” zie je overal in Gent. Het zijn straffe uitspraken maar wel degelijk waarheidsgetrouw. Het werk van de vrouwen werd gesigneerd door vader, broer of de oom omdat dat meer opbracht op de kunstmarkt.
Wat kon je dan wel doen als vrouw met een onafhankelijkheidsdrang ? Wie niet wou huwen kon in het klooster gaan. Het was wel alleen voorbestemd voor rijke dames want je moest een bruidsschat meebrengen. Zo kozen Louise Hollandine van de Palts en Chatherina II Ykens voor een leven als non of geestelijke dochter. Je kon ook ongehuwd blijven als je over voldoende sociale en economische middelen beschikte. Anna Maria van Schurman pleitte hier expliciet voor in haar verhandeling, waarin zij vrouwen aanspoorde om het academisch leven boven het huwelijk te verkiezen.
Foto links :
Louise Hollandine van de Palts, naar Gerrit van Honthorst, Zelfportret, ca. 1650–55.Particuliere verzameling, door bemiddeling van de Hoogsteder Museum Stichting, Den Haag.
Foto rechts :
Louise Hollandine van de Palts, Zelfportret als benedictijnse non, ca. 1665–75.Particuliere verzameling, door bemiddeling van de Hoogsteder Museum Stichting, Den Haag
Een rijke dochter uit Den Haag die moest huwen met haar neef. Wat ze weigerde. Ze liep weg van huis, bekeerde zich als protestantse tot het katholicisme en trok naar de abdij van Maubuisson in Frankrijk, waar ze abdis werd en religieuze werken schilderde.
Je wordt meegenomen door een thematisch parcours dat het intrigerende werk en de leefwereld van deze kunstenaars verkent. Hoe beïnvloedden status, familie en sociale verwachtingen hun opleiding en carrièrekeuzes ?
Werkten die vrouwelijke kunstenaars zelfstandig of behoorden ze tot grotere netwerken ? Hoe verhielden ze zich tot elkaar ?
De expo probeert bovendien een cruciale vraag te beantwoorden: waarom zijn deze kunstenaars vandaag relatief onbekend, terwijl ze in hun eigen tijd best wel veel erkenning kregen. Dat blijkt uit tal van documenten van toen.
Curator : Frederica Van Dam.
Bij de expo hoort een uitstekende catalogus. Naast het tonen van de werken biedt de catalogus essays, biografieën en analyses. Zo kun je als bezoeker en lezer niet alleen kijken, maar ook begrijpen waarom deze vrouwen belangrijk zijn. Hardcover – 284 pagina’s – 30,5 x 23 cm – € 59.
Laat een reactie achter